Aktualności

 Niezależnie od tego, że na Litwie jest wiele aspektów zasługujących na pozytywną ocenę i uznawanych oficjalnie w samej Polsce (np., Ministerstwo Edukacji i Nauki Rzeczypospolitej Polskiej uznaje, że sytuacja oświaty mniejszości polskiej na Litwie jest najlepsza w Europie) w publikacji podane jest niemało  nieobiektywnych i nieprecyzyjnych twierdzeń i ocen. Polacy – to najliczniejsza mniejszość narodowa zamieszkała na Litwie, której przedstawiciele stanowią około 6,7 % ogółu mieszkańców Litwy, dlatego też instytucje litewskie wiele uwagi poświęcają potrzebom tej mniejszości narodowej. Ważne jest odnotować, że znacznie mniej liczna zamieszkała w Polsce litewska mniejszość narodowa styka się z szeregiem nierozstrzygniętych kwestii, o których w publikacji „Wspólnoty Polskiej” się nie mówi. Poniżej podajemy komentarz Departamentu Mniejszości Narodowych i Wychodźstwa przy Rządzie Republiki Litewskiej (dalej w tekście – Departament), dotyczący publikacji „Wspólnoty Polskiej” o sytuacji polskiej mniejszości narodowej na Litwie oraz informacje o sytuacji litewskiej mniejszości narodowej w Polsce.

 

 Oceniając podane w publikacji „Wspólnoty Polskiej” informacje dotyczące oświaty obywateli Litwy pochodzenia polskiego, należy zwrócić uwagę, że Konstytucja i inne ustawy Republiki Litewskiej zapewniają mniejszościom narodowym prawo do uzyskania wykształcenia w języku ojczystym.

 Nie jest zgodne z rzeczywistością twierdzenie, iż na Litwie konsekwentnie dąży się do zawężenia zakresu używania języka polskiego i jego roli w systemie oświaty. Litwa jest jedynym państwem, w którym przedstawiciele polskiej mniejszości narodowej mogą zdobyć pełne wykształcenie w języku ojczystym od szczebla początkowego do wyższego. Działająca w Wilnie Filia Uniwersytetu w Białymstoku jest jedyną filią polskiej uczelni za granicą.

 

 Ustawa o oświacie Republiki Litewskiej zapewnia mniejszościom narodowym prawo do zdobycia wykształcenia średniego w języku ojczystym. To założenie Ustawy jest wykonywane w stosunku do polskiej mniejszości narodowej. W chwili obecnej na Litwie działają 63 szkoły ogólnokształcące z polskim językiem wykładowym (przez okres niepodległości Litwy ilość takich szkół wzrosła o około 50 % z ilości 44), poza tym jeszcze w 36 szkołach są klasy, w których kształcenie odbywa się w języku polskim. Ilość uczniów w tych szkołach w okresie lat 1991-2009 wzrosła z ilości 11 407 do 15 064. Założono też 12 szkółek sobotnich/niedzielnych, na działalność których państwo co roku przeznacza poparcie finansowe. Należy odnotować, że państwo finansuje  wydawanie podręczników w języku polskim dla wszystkich klas od 1 do 12.

 

 Jeśli chodzi o argumenty dotyczące egzaminu dojrzałości z języka polskiego, należy odnotować, że na Litwie obowiązkowy jest jedyny egzamin maturalny z języka państwowego. Inne egzaminy, mogą być swobodnie wybierane, w tym również egzamin z języka ojczystego (np., z języka polskiego). O tym zdawać czy nie egzamin maturalny z języka ojczystego decyduje abiturient i szkolna społeczność. Z tego też powodu bezzasadny jest pogląd, że status ojczystego języka polskiego jest pomniejszany poprzez nie nadawanie egzaminowi z języka polskiego statusu obowiązkowego egzaminu maturalnego.

 Odnośnie jednolitego standardu egzaminu dojrzałości z języka państwowego. Jak już wspomniano powyżej, w szkołach z polskim językiem wykładowym litewskiego języka naucza się jako państwowego, zaś w szkołach z litewskim językiem wykładowym – jako ojczystego. Z tego powodu wobec abiturientów, kończących szkoły mniejszości narodowych i szkoły litewskie i zdających egzamin z języka państwowego stosowane są różne wymogi. Ministerstwo Oświaty przewiduje wprowadzenie w roku 2012 jednolitego egzaminu z języka państwowego. Obecnie są przygotowywane stosowne programy i środki nauczania, których wdrożenie w procesie kształcenia zapewni sprawne przejście do jednolitego egzaminu z języka państwowego.

 Należy odnotować, że żaden ze wspomnianych środków doskonalenia oświaty mniejszości narodowych nie pomniejsza zakresu funkcjonowania w procesie kształcenia języka ojczystego (polskiego). Odwrotnie, Litwa wszystkim chętnym umożliwiła kontynuację studiowania w ojczystym języku polskim na wyższej uczelni zezwalając na powołanie Filii Uniwersytetu Białostockiego w Wilnie, reagując w ten sposób na chęć polskiej mniejszości narodowej posiadania uczelni, na której byłoby można studiować w języku polskim.

 

W odpowiedzi na rzekomo bezzasadne żądanie prowadzenia szkolnej dokumentacji i organizowania zebrań w języku państwowym, należy zwrócić uwagę, że taki wymóg dla wszystkich instytucji, urzędów, przedsiębiorstw i organizacji, działających w Republice Litewskiej ustanawia Ustawa o języku państwowym. Szkoły ogólnokształcące, w których kształcenie odbywa się w języku mniejszości narodowych są urzędami państwowymi, obowiązują więc je wymogi artykułów 4 i 10 Ustawy o języku państwowym.

 

 Wyszczególnione są w publikacji bezzasadne skargi w sprawie wymogu używania w urzędach języka państwowego. W artykule 4 Ustawy o mniejszościach narodowych przewidziano, że w lokalnych urzędach i organizacjach jednostek administracyjno-terytorialnych, w których zwarcie mieszka jakakolwiek mniejszość narodowa, obok języka państwowego używa się języka tej mniejszości. Ten przepis jest sprecyzowany w artykule 18 Ustawy o języku państwowym, w którym mówi się, że nazwy organizacji mniejszości narodowych, ich napisy informacyjne obok języka państwowego mogą być podawane również w innych językach. Ustawa nie reguluje języka imprez nieoficjalnych mniejszości narodowych. Takie założenia Ustawy nie są sprzeczne z artykułem 14 Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy, w którym przewidziane jest, że mniejszości narodowe (litewska w Polsce i polska na Litwie) mają prawo do swobodnego posługiwania się językiem mniejszości narodowej w życiu prywatnym i publicznym. Obowiązujące akty prawne nie są również sprzeczne z artykułem 10 Konwencji ramowej Rady Europy o ochronie mniejszości narodowych oraz z założeniami artykułu 15 Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy, jeśli chodzi o używanie języków mniejszości narodowych w urzędach, zwłaszcza w tych jednostkach administracyjno-terytorialnych, w których znaczną część mieszkańców stanowi mniejszość narodowa. W praktyce na terenach zwarcie zamieszkałych przez polską mniejszość narodową (samorządy rejonów solecznickiego i wileńskiego) realizowane jest założenie artykułu 4 Ustawy o mniejszościach narodowych i w lokalnych instytucjach i urzędach państwowych obcuje się w tym języku, który jest do przyjęcia dla obu stron, tzn. dla pracownika instytucji czy urzędu i interesanta.

 W ustępie drugim artykułu 1 projektu nowelizacji Ustawy o języku państwowym jest ustalone, że Ustawa nie reguluje praw osób należących do mniejszości narodowych grup etnicznych, wspólnot i zrzeszeń religijnych do publicznego używania ojczystego języka w trybie ustalonym w innych ustawach a także praw  osób, w tym również prawa do nauki języków obcych i swobodnego ich używania bez naruszania praw innych osób.”. Sformułowanie ustępu 2 artykułu 14 projektu tej Ustawy „nieoficjalne nazwy miejscowości w publicznych napisach mogą być podawane  w trybie ustalonym przez instytucję upoważnioną przez Rząd Republiki Litewskiej” stwarza możliwość publicznego eksponowania również dziedzictwa mniejszości narodowych i gwar języka litewskiego.

 

  W sprawie zapisu polskich imion i nazwisk w dokumentach tożsamości należy odnotować, że w czerwcu 2007 r. Rząd Republiki Litewskiej przedłożył do rozważania Sejmowi nowy projekt Ustawy o używaniu nie litewskich znaków pisma w dokumentach tożsamości. W projekcie Ustawy proponuje się przewidzieć możliwość zapisu nazw osobowych nie tylko za pomocą czcionki litewskiej, ale i innej czcionki opartej na alfabecie łacińskim z wykorzystaniem liter nie litewskich. Po przewidzeniu możliwości zapisu nazw osobowych innymi czcionkami o podstawie łacińskiej, zostałaby rozstrzygnięta kwestia zapisu imion i nazwisk wszystkich osób pochodzenia nie litewskiego zamieszkałych w Republice Litewskiej. Dalsze rozważanie projektu Ustawy będzie możliwe wówczas, kiedy swoją konkluzję zgłosi litewski Sąd Konstytucyjny, do którego Sejm Republiki Litewskiej zwrócił się w dn. 11 czerwca 2009 r.

 

 Równie bezzasadne są oskarżenia dotyczące ograniczania praw wyborczych polskiej mniejszości narodowej na Litwie. Ustawy Republiki Litewskiej  stwarzają przedstawicielom mniejszości narodowych możliwość do uczestniczenia w życiu publicznym, bycia reprezentowanymi w instytucjach władz państwowych i lokalnych. Wszystkie partie i organizacje polityczne obowiązuje jednakowy próg wyborczy 5 % (dla koalicji – 7 %). Dlatego też wymóg ten nie może być traktowany jako dyskryminujący obywateli Litwy pochodzenia polskiego. O przychylnym dla polskiej mniejszości narodowej systemie wyborczym świadczą wyniki Akcji Wyborczej Polaków na Litwie w wyborach do Sejmu Republiki Litewskiej (w Sejmie niniejszej kadencji są 3 mandaty), do lokalnych rad samorządowych (w samorządzie miasta Wilna – 6 mandatów, w samorządzie rejonu solecznickiego – 20 mandatów, w samorządzie rejonu wileńskiego – 19 mandatów, w samorządzie rejonu trockiego – 5 mandatów, w samorządzie rejonu święciańskiego – 3 mandaty), oraz do Parlamentu Europejskiego (1 mandat). Bezzasadnie zarzuca się, że  okręgi wyborcze są  ukształtowane na niekorzyść obywateli Litwy pochodzenie polskiego. Na Litwie przeciętna wielkość okręgu wyborczego – to 38 tysięcy wyborców. W okresach między wyborami przeprowadza się około 20 korekcji okręgów wyborczych terytorium (dołączanie poszczególnych dzielnic wyborczych do innych okręgów). W ten sposób dąży się do utrzymania równomiernego podziału wyborców w trakcie wyborów. Takie korekcje są prowadzone na terenie całej Litwy i nie są związane ze zmianą proporcji narodowych. Według danych Głównej Komisji Wyborczej dołączenia Dzielnicy Wyborczej Salininkai do Trocko-Wileńskiego Okręgu Wyborczego dokonano w dążeniu do wyrównania liczby wyborców w znajdujących się obok siebie okręgach wyborczych.  Poza tym, skład narodowy Dzielnicy Wyborczej Salininkai nie różni się praktycznie od składu wyborców w sąsiednich dzielnicach, zatem ta zmiana nie może wpływać na wyniki wyborów. Należy odnotować, że w wyborach do Sejmu Republiki Litewskiej na kandydatów Akcji Wyborczej Polaków na Litwie głosuje około 4 % wyborców, choć obywatele litewscy pochodzenia polskiego stanowią około 7 % mieszkańców kraju. Oznacza to, że wyborcy narodowości Polskiej podczas wyborów kierują się założeniami nie związanymi z kryterium narodowym.

 

 W odpowiedzi na twierdzenia publikacji dotyczące dyskryminacji w dziedzinie realizacji zwrotu ziemi i rozpraszania w ten sposób polskiej mniejszości narodowej zamieszkałej zwarcie w rejonie wileńskim, zwracamy uwagę, że na Litwie nie ma żadnej „polityki wsiedlania osób narodowości litewskiej na Wileńszczyźnie”. Z powodu przyczyn obiektywnych (brak środków i zasobów ludzkich) i subiektywnych (częste spory i  procesy sądowe między pretendentami) reforma rolna i proces restytucji praw właścicieli do zachowanego mienia nieruchomego przeciągnął się. Niezależnie od tego, według danych Administracji Naczelnika Okręgu Wileńskiego z października 2009 r. prawo własności ziemi, lasu, zbiorników wodnych w Okręgu Wileńskim, w którym zwarcie zamieszkują obywatele litewscy pochodzenia polskiego zrestytuowane zostało w stosunku do 92,2 % powierzchni gruntów.
Należy odnotować, że w Polsce w ogóle nie ma uchwalonej ustawy o restytucji prawa własności do zachowanego mienia nieruchomego.

 

 Nie można się też zgodzić z zawartym w publikacji twierdzeniem, że istnieją wielkie dysproporcje między środkami przeznaczanymi na wspieranie wspólnot litewskich za granicą, a środkami przeznaczanymi na pielęgnowanie tożsamości kulturalnej zamieszkałych na Litwie mniejszości narodowych. Poza granicami Litwy mieszka ponad 1 milion osób, pochodzenia litewskiego (prawie 1/3 narodu litewskiego). Ich wspólnoty są na całym świecie, zaś ich sytuacja i potrzeby są bardzo różne. Państwowa polityka wspierania Litwinów za granicą ma swe cele, do zapewnienia realizacji których potrzebne są stosowne środki. Na Litwie osoby należące do różnych mniejszości narodowych stanowią około 0,5 miliona mieszkańców. Realizowana przez państwo polityka zgody w stosunkach między narodowościami również ma własne cele i powinna uwzględniać zaspokajanie prawowitych interesów różnych wspólnot narodowych. Dlatego też porównywanie środków, przeznaczanych na realizację tych dwóch polityk jest bezzasadne.

 Obok zapewnienia wydatków na oświatę w języku ojczystym polskiej mniejszości narodowej (utrzymanie szkół, wydawanie podręczników), Rząd Litewski (Departament) na wspieranie projektów oświatowo-kuturalnych pozarządowych organizacji polskiej mniejszości narodowej co roku dodatkowo przeznacza około 100 tys. litów, zaś na działalność szkółek niedzielnych polskiej mniejszości narodowej – jeszcze 10-12 tys. litów. Poparcie dla projektów kulturalno-oświatowych i gazet oraz mediów elektronicznych polskiej mniejszości narodowej wydzielają budżety miasta Wilna, samorządów rejonów wileńskiego, solecznickiego i innych. Należy odnotować, że ze środków państwowych utrzymywane jest kilka ośrodków mniejszości narodowych (Dom Wspólnot Narodowych w Wilnie, Centrum Kultur Różnych Narodów w Kownie, Litewskie Centrum Folklorystyczno-Etnograficzne Mniejszości Narodowych), w których z usług łączności i lokalów nieodpłatnie korzystać mogą organizacje pozarządowe mniejszości narodowych, w tym również polskiej mniejszości narodowej.

 Na Litwie wydawane jest 5 periodyków i czasopism w języku polskim, nie licząc wydań internetowych.  Telewizja Litewska w każdy wtorek nadaje 15-minutową audycję dla mniejszości narodowych – ,,Na rozdrożu kultur. Album Wileńskie”, która jest powtarzana  w każdy piątek w Program 2 Telewizji Litewskiej. Audycja w języku polskim nadawana jest codziennie od godz. 15.30 do 16.00 przez Rozgłośnię Radiową „Klasika”. Od r. 1992 działa prywatna Rozgłośnia Radiowa „Znad Wilii”, nadająca audycje w języku polskim przez całą dobę.

 

 Aktualia polskiej społeczności są też publikowane w wydawanym kwartalnie Biuletynie Wspólnot Narodowych (Tautinių bendrijų biuletenis), którego publikację finansuje Departament.

  Należy odnotować, że na stronach internetowych samorządów rejonów okręgu wileńskiego (solecznickiego, wileńskiego, trockiego, swięciańskiego i innych) oficjalne informacje podawane są w języku państwowym i w językach mniejszości narodowych ( w tym również polskim).

Dane dotyczące sytuacji litewskiej mniejszości narodowej w Polsce

 Według danych oficjalnych spisu z r. 2003 w Polsce zamieszkuje około 5,8 tys. Litwinów, przeważnie – na Ziemi Sejneńskiej i Puńskiej. Według danych Wspólnoty Litwinów w Polsce w Polsce może zamieszkiwać od 10 do 13 tys. Litwinów.

 

Oświata

 

 Należy odnotować, że z powodu wdrażanej w Polsce reformy oświatowej maleje ilość szkół, w których kształcenie jest prowadzone w języku litewskim: po upływie 10 lat od rozpoczęcia reformy oświatowej w Polsce, zmniejszyły się możliwości pobierania nauki w języku litewskim, bądź udziału w lekcjach języka litewskiego dla dzieci Litwinów zamieszkałych w kraju, albowiem przez ten okres procesy optymalizacji oświaty w tej czy innej formie wpłynęły na działalność 6 placówek oświaty litewskiej. W porównaniu ze stanem 1998 r. ilość litewskich szkół w Polsce zmniejszyła się o prawie połowę.

 

 Problemy w dziedzinie oświaty litewskiej w Polsce:

 1. Finansowanie szkół z budżetu Rzeczypospolitej Polskiej: zgodnie z ustawami obowiązującymi w Rzeczpospolitej Polskiej dla uczniów w małych szkołach narodowych powinien być przeznaczany większy koszyk ucznia. Jednak funkcjonująca od r. 2005 Szkoła Litewska „Žiburys“ w Sejnach do r. 2007 należnego jej większego finansowania nie otrzymała.

 Otrzymywanego koszyka ucznia do utrzymania szkoły nie wystarcza, ponieważ szkoły narodowe nie są wielkie (na utrzymanie szkoły przeznacza się kwoty z uwzględnieniem ilości uczniów). Dlatego też sumę, której brakuje Szkole Litewskiej „Žiburys“ w Sejnach przeznaczana jest z budżetu państwa litewskiego za pośrednictwem Departamentu. Samorząd miasta Sejny mógłby wyznaczyć dodatkowe finansowanie, jednak z tej możliwości nie korzysta.

 Nie jest rozstrzygnięta też kwestia finansowania uczniów, którzy rozpoczną uczęszczać do Szkoły Litewskiej „Žiburys“  w Sejnach w nowym roku szkolnym: na kształcenie dzieci rozpoczynających uczęszczanie do szkoły Ministerstwo Edukacji Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje środki i przekazuje je za pośrednictwem Samorządu Miasta Sejny tylko od początku roku kalendarzowego, zaś realnie opóźnienie wynosi jeszcze kilka miesięcy. Nie rozstrzygnięta jest również kwestia finansowania uczęszczających do przedszkola dzieci spoza granic samorządu w Sejnach: na te dzieci finansowanie nie jest przeznaczane, środki na ich utrzymanie otrzymywane są z Litwy.

 
 2. Po realizacji reformy oświatowej w Polsce, państwowe sprawdziany i egzaminy organizowane są po każdym szczeblu nauczania. Na zakończenie szkoły podstawowej organizowany jest sprawdzian umiejętności. Uczniowie mogą wybierać w jakim języku wykonać zadania sprawdzianu. Jeżeli wybierają język litewski, to wtedy również wiedza z tych przedmiotów, których uczą się po polsku (język polski i literatura, historia i geografia Polski), sprawdzana jest po litewsku. Przy wyborze języka litewskiego do składania egzaminów zadania są podawane w języku polskim. Dwujęzyczność i trudności, wynikające z tłumaczenia zadań skłaniają uczniów do zdawania sprawdzianów i egzaminów w języku polskim. Egzamin z języka litewskiego zdaje się tylko po zakończeniu liceum. Znajomości języka litewskiego nie sprawdza się ani po zakończeniu szkoły podstawowej, ani gimnazjum. Nie ma możliwości opracowania testów przygotowawczych do egzaminów w języku litewskim, ponieważ na ich tłumaczenie nie przeznacza się wystarczającej ilości środków.

 3. Chociaż polskie Ministerstwo Edukacji zatwierdziło Strategię oświaty litewskiej, jednak nie przewidziano trybu jej realizacji.
 4. Nie rozstrzygnięta jest kwestia wydawania podręczników w języku litewskim: należy odnotować, że brakuje wydanych w języku litewskim podręczników do nauki języka litewskiego, historii i geografii Litwy. Od r. 2009 rozpoczyna się kolejna reforma oświatowa w Polsce, zmieniają się tym samym programy nauczania i podręczniki. Jednak litewskie szkoły narodowe nie są zabezpieczone w podręczniki, które są obowiązkowe zgodnie z nową reformą oświatową.

 

Publiczne używanie języka mniejszości narodowej

 

 Należy zwrócić uwagę, że w mieście Sejny zwleka się z upamiętnianiem dziedzictwa historycznego, związanego z faktami litewskimi: umieszczenia tablic z dwujęzycznymi napisami „Drukarnia „Šaltinis“, „Seminarium Duchowne w Sejnach”, „Pałac Biskupi”.

 

 Departament Mniejszości Narodowych i Wychodźstwa
przy Rządzie Republiki Litewskiej, październik, 2009 r.