Aktualności

  W złożonej historii stosunków polsko-litewskich XX w. szczególnie pozytywnie wyróżnia się fakt udzielenia przez Litwę schronienia polskim żołnierzom oraz uchodźcom cywilnym we wrześniu 1939 r.

Po wybuchu II Wojny Światowej przywódcy hitlerowskich Niemiec kilkakrotnie proponowali rządowi Litwy zbrojnie odzyskać historyczną stolicę Wilno. Jednakże władze Litwy zachowały godną postawę i nie uległy namowom Trzeciej Rzeszy, odmówiły skorzystania z nieszczęścia sąsiedniej Polski. Ponadto państwo litewskie udzieliła schronienia tysiącom polskich żołnierzy i osób cywilnych, starała się stworzyć dla nich normalne warunki życia.

Możliwe, że ten życzliwy krok Litwy pomógł internowanym żołnierzom uniknąć tragicznego losu ich kolegów w Katyniu. Ponieważ władze Litwy świadomie nie dążyły do ścisłej kontroli życia internowanych, setki z nich mogły uciec z obozów. wielu udało się do Europy Zachodniej i włączyły sie do wojsk sojuszniczych (Francji i Anglii), gdzie kontynuwali walkę z hitlerowskimi Niemcami. Część żołnierzy pozostała na Litwie i włączyła sie do polskiego podziemia – walcząc w szeregach Związku Walki Zbrojnej (później Armia Krajowa).

Niestety, państwo litewskie nie mogło przez dłuższy okres czasu zapewnić bezpiecznego schronienia nie tylko dla polskich żołnierzy i uchodźców cywilnych, ale również dla swoich obywateli, gdyż latem 1940 roku Litwa została zaanektowana przez Związek Sowiecki, rozpoczęła się okupacja kraju. W dniach 10-12 lipca 1940 roku 4373 interenowanych polskich żołnierzy i oficerów wywieziono do sowieckich obozów NKWD w Kozielsku i Juchnowie. Wielu wojskowych Litwy, którzy zajmowali się sprawami internowanych Polaków, również zostali aresztowani przez NKWD i uwięzieni w łagrach Rosji.

Cieszy nas to, że mimo istniejącej różnicy zdań w niektórych kwestiach, historycy IPN oraz Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy (CBLiROML) znależli wspólny język oraz zrealizowali wspólny projekt – przygotowali wystawę, poświęconą działaniom Litwy na rzecz pomocy polskim żołnierzom oraz uchodźcom cywilnym. Świadczy to o tym, że niedawno podpisana umowa pomiędzy CBLiROML i IPN nie jest tylko abstrakcyjną deklaracją, lecz określa strategiczny kierunek dalszej owocnej współpracy pomiędzy naszymi instytucjami. Bardzo ważne, że znaczenie wspomnianych wydarzeń historycznych oraz wystawy, odzwierciedlającej te wydarzenia, podkreślają politycy i ambasadorowie Polski i Litwy, którzy zorganizowali wystawę w dostojnym miejscu – w Sali Kolumnowej Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej.

Spoglądając na wydarzenia jesieni 1939 roku możemy twierdzić, że przygarnięcie polskich żołnierzy i uchodźców cywilnych na Litwie w 1939 – 1940 r. na długie dziesięciolecia pozostanie pozytywnym i godnym naśladowania faktem, świadczącym o tym, że nawet w najbardziej niesprzyjających warunkach nasze narody potrafiły postępować zgodnie z zasadami dobrosąsiedztwa i wzajemnej pomocy, nie ulegać emocjom, podżeganiu i eskalacji napięcia. Te zasady były ważne nie tylko w 1939 roku, pozostają one aktulane również w obecnych stosunkach pomiędzy Litwą i Polską.